TỔNG QUAN THỊ TRƯỜNG CÁC-BON TẠI VIỆT NAM
1. Thị trường các-bon là gì?
Thị trường các-bon tại Việt Nam là hệ thống giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon, nhằm thúc đẩy doanh nghiệp giảm phát thải và thực hiện mục tiêu bảo vệ môi trường.
Loại hàng hóa giao dịch chính:
- Hạn ngạch phát thải khí nhà kính: Lượng phát thải Nhà nước cấp phép cho các cơ sở trong một giai đoạn nhất định (1 hạn ngạch = 1 tấn CO2 tương đương).
- Tín chỉ các-bon: Chứng nhận thu được từ các dự án giảm nhẹ phát thải hoặc hấp thụ khí nhà kính (như trồng rừng, năng lượng sạch) được cơ quan có thẩm quyền xác nhận (1 tín chỉ = 1 tấn CO2 tương đương).
2. Phân loại thị trường các-bon tại Việt Nam
- Thị trường bắt buộc: Dành cho các cơ sở thuộc danh mục phải kiểm kê khí nhà kính theo quy định của Chính phủ. Doanh nghiệp phải duy trì lượng phát thải trong giới hạn hạn ngạch được cấp hoặc mua thêm nếu vượt trần.
- Thị trường tự nguyện: Dành cho các tổ chức, doanh nghiệp chủ động giao dịch tín chỉ các-bon để bù trừ lượng phát thải hoặc thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.
3. Lộ trình triển khai & Cách thức hoạt động
Giai đoạn thí điểm (2025 – hết năm 2028): Thành lập và vận hành thí điểm Sàn giao dịch tín chỉ các-bon, thực hiện phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho các cơ sở. Trong giai đoạn này, hoạt động giao dịch trên sàn được miễn phí.
Giai đoạn vận hành chính thức (Từ năm 2029 trở đi): Chính thức vận hành Sàn giao dịch các-bon trên phạm vi toàn quốc và áp dụng thu phí giao dịch.
Các bên tham gia chính
- Cơ quan quản lý Nhà nước: Phân bổ hạn ngạch, quản lý hệ thống đo đạc – báo cáo – thẩm tra (MRV) và giám sát giao dịch.
- Đơn vị vận hành hạ tầng: Sở Giao dịch Chứng khoán và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) vận hành hệ thống giao dịch, lưu ký.
- Cơ sở phát thải & Chủ dự án: Doanh nghiệp có nghĩa vụ nộp trả hạn ngạch và đơn vị phát triển các dự án tạo tín chỉ.
- Công ty chứng khoán (như ACBS): Đóng vai trò thành viên lưu ký và giao dịch.
Cơ chế Cung – Cầu
- Bên bán (Nguồn cung): Doanh nghiệp phát thải ít hơn hạn ngạch được cấp (bán lượng dư thừa) và chủ dự án tạo tín chỉ các-bon được công nhận.
- Bên mua (Nhu cầu): Doanh nghiệp phát thải vượt hạn ngạch được cấp (mua để tuân thủ quy định) và các tổ chức mua tín chỉ nhằm mục đích tự nguyện bù đắp phát thải.
4. Lợi ích đối với Doanh nghiệp & Nhà đầu tư
- Đảm bảo tuân thủ pháp lý: Đáp ứng đúng và đủ các quy định của pháp luật về kiểm kê và nộp trả hạn ngạch phát thải.
- Tối ưu hóa chi phí: Chuyển đổi công nghệ giảm phát thải giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí vận hành và tạo thêm nguồn thu từ việc bán hạn ngạch dư thừa/tín chỉ các-bon.
- Nâng cao uy tín doanh nghiệp: Chủ động tham gia thị trường các-bon giúp gia tăng điểm số phát triển bền vững (ESG) và tạo lợi thế cạnh tranh khi tiếp cận nguồn vốn định chế.
